I AM – Investigation Art Mysteries: "Ik kreeg een 5 voor mijn hand-tekening"

Ik vraag de twee regisseurs als eerste of ze zelf geïnspireerd werden door een kunstdocent op school. Finbarr knikt gelijk enthousiast: “Ik had op de middelbare school les van Martin uit den Bogaard. Een ontzettend leuke vent, en ook een interessante kunstenaar. Hij liet dode dieren vergaan en stak er elektrodes in, om te laten zien dat er in een dood lichaam nog energie zit. Hij had ook een atelier in Antwerpen waar hij leerlingen uitnodigde om te helpen. Op vrijdagmiddag kwamen er dan Antwerpse kunstenaars als Fred Bervoets en Panamarenko een biertje drinken. Het was volledig buiten het curriculum, maar het ging wel om de echte kunst.”

Martijn Blekendaal kijkt wat jaloers naar zijn goede vriend. Hij trof bijna het omgekeerde. Martijn kon heel goed tekenen. Te goed, bleek in de derde klas. "We moesten onze eigen hand tekenen. Bijna fotografisch nauwkeurig had ik mijn eigen hand nagetekend en de hele klas vond het supermooi.” De docent was alleen minder onder de indruk, weet Martijn nog. “Kreeg ik een vijf! Wegens een ‘gebrek aan verbeelding’” Martijn lacht. "Het was niet heel bemoedigend, laat ik het zo zeggen."

Een gebrek aan verbeelding kun je de makers van I AM niet verwijten. In vijf afleveringen trekken ze als detectives langs archieven, ateliers en interviews. Ze vertellen hun verhaal met een snelle, associatieve montage en een voice-over vol jeugdherinneringen. Ze maken ruzie, verdwalen en twijfelen hardop. Kunstgeschiedenis wordt bij hen een spannend avonturenverhaal.

De serie van vijf afleveringen van een kwartier is nu te zien bij NPO Zapp. Binnenkort verschijnen er ook lange versies van ongeveer een half uur per aflevering. "Voor televisie zaten we vast aan vijftien minuten," zegt Finbarr. "Tijdens het maken merkten we dat die korte versies heel geschikt zijn voor de bovenbouw van de basisschool, en dat de lange versies beter werken in het voortgezet onderwijs." Finbarr noemt die lange versies complexer, Martijn schrikt van dat woord. "Complex klinkt als ingewikkeld. Het is meer dat je er op nog een andere manier naar kunt kijken." Ze komen uit op 'voller': de serie is nog voller en er valt nog meer te ontdekken.

Kinderen in volwassen kleren

De makers zijn in de serie opvallend persoonlijk. Finbarr vertelt over de ruzies tussen zijn ouders, heel subtiel. "Zo dat je het haast niet ziet als je het zelf niet kent. Maar als je het wél kent en je zit in zo'n klas, weet je meteen dat het ook over jou gaat. Dat je niet alleen bent." Hij heeft zelf in zo'n klas gezeten. "De momenten dat het werd aangesproken, hebben mij altijd gesterkt."

Martijn vertelt over zijn angst om af te wijken. "We hebben weleens gezegd dat we eigenlijk nooit ouder zijn geworden dan twaalf. Als mensen mij nu ontmoeten, zeggen ze: jij, verlegen? Maar dat gevoel is voor mij nog even tastbaar als toen ik geen spreekbeurt durfde te houden." Tijdens het maken grepen ze steeds terug op dat kindergevoel. "Als we het kwijtraakten," zegt Finbarr, "was de opdracht: ga terug naar toen je elf was. Wees weer even in de klas. Wat voel je?"

Beleven en weten

Dat gevoel van inleven, ervaren en beleven zit door de hele serie, en met opzet. "Als ik met mijn kinderen naar een museum ga, dan komen we in zo’n zaal, met al die werken. En voor een schilderij begin je dan toch uit te leggen," zegt Martijn, "terwijl het natuurlijk helemaal niet om uitleggen gaat. Het gaat om beleven." Toch zit de serie vol kunsthistorische feiten. Voor Finbarr is dat geen tegenstrijdigheid: "Het feitelijke onderzoek ís eigenlijk de beleving." Martijn benadrukt dat die feitjes in dienst van het verhaal staan: "Je krijgt de ingrediënten, een eerste kennislaag." Over één ding zijn ze het roerend eens. "Ik zou het erg vinden," zegt Finbarr, "als er proefwerken over deze serie worden gemaakt waarin leerlingen de kunsthistorische feitjes moeten opdreunen."

Door de beleving van kunst zo centraal te stellen in de serie, sluit I AM op een mooie manier aan op de veranderingen die in het kunstonderwijs op stapel staan. De nieuwe kerndoelen kunst en cultuur voor het basisonderwijs en de onderbouw van het vo worden naar verwachting in 2027 van kracht. In die kerndoelen staat juist het proces centraal waar ook de serie op bouwt: verwonderen, uitproberen, en betekenis geven aan wat je ziet.

Kijk het nog een keer

De makers stoppen bewust meer in een aflevering dan je in één keer ziet. Zeker in de langere afleveringen. "Het is leuk als de afleveringen puzzeltjes zijn," zegt Martijn. "Dat je de eerste keer niet alles meekrijgt, daagt juist uit om nog een keer te kijken."

Het mooiste voorbeeld zit in de lange versie van de Pispot-aflevering. Op een terras zit de Britse kunstkenner Julian, die ervan overtuigd is dat het urinoir niet van Duchamp is, maar van de kunstenares Elsa von Freytag-Loringhoven. Hij belt geanimeerd met iemand anders en Finbarr en Martijn vangen als echte luistervinken per toeval zijn telefoongesprek op. Tenminste, zo lijkt het. "Als je goed kijkt, zie je dat hij gewoon een microfoontje op heeft," zegt Martijn. "Hoe hadden wij dat gesprek kunnen opnemen, op honderd meter afstand van een man die op een terras zit te bellen?"

Voor Martijn is dat meer dan een grap. "Kinderen krijgen zoveel beeld over zich heen waarin gesuggereerd wordt dat het echt is, en met AI wordt dat alleen maar erger. Waar zit ik nou naar te kijken? In welk verhaal word ik meegenomen? Dat proberen we in deze serie de hele tijd te bevragen, niet alleen met betrekking tot kunst, maar ook bij het kijken naar de serie zelf."

Begin bij wat je niet snapt

Waarom mysteries? "Het is gewoon leuker om naar een spannend verhaal te kijken dan naar een visuele Wikipediapagina over Joseph Beuys," zegt Finbarr. Martijn noemt het verleiding: "Om je te laten kijken  naar iets wat je in eerste instantie misschien saai vindt."

Wil je met de klas zelf een aflevering maken over een kunstwerk in de eigen wijk? Begin dan bij die nieuwsgierigheid, zegt Finbarr. "Wat vraag je je af? Wat snap je niet? Wat wil je ontrafelen?" Martijn vult aan: "Wat trekt je aandacht, maar begrijp je nog niet helemaal? Dan heb je eigenlijk al een raadsel te pakken."

I AM – Investigation Art Mysteries (2026) is gemaakt door Martijn Blekendaal en Finbarr Wilbrink, geproduceerd door Cerutti Film voor KRO-NCRV.