Still: De man die achter de horizon keek, Martijn Blekendaal (regie), NL 2019
In het kort
Activeren, informeren, vragen stellen, nieuwe perspectieven delen of de feitelijke werkelijkheid op een bijzondere manier laten beleven: documentaires worden om uiteenlopende redenen gemaakt. En daarvoor zetten makers verschillende manieren of modi in: 1. poëtische modus (oproepen van een sfeer, gevoel of idee); 2. uitleggende modus (informeren of uitleggen, vaak met een voice-over); 3. observerende modus (maker blijft op de achtergrond met zo min mogelijk commentaar); 4. participatieve modus (maker is zicht- en hoorbaar onderdeel van gebeurtenissen voor de camera); 5. reflexieve modus (tonen van het maakproces, benadrukken van de film als constructie); 6. performatieve modus (persoonlijke ervaringen en emoties staan centraal). De modi helpen je zien welke keuzes de maker maakt en het effect ervan op de kijker.
Niet 'zomaar' de werkelijkheid
Een documentaire is geen 'verzonnen verhaal' zoals bij fictie-films, maar laat feitelijke informatie over 'de echte werkelijkheid' zien en horen.
Zo zou een korte en eenvoudige omschrijving kunnen luiden van het filmgenre van de documentaire. Een soort film die 'waar' is, 'echt'. En fictie? Dat is nep, verzonnen. Punt. Toch ligt het zo eenvoudig niet.
Zeker, de feitelijke echte werkelijkheid doet ertoe in een documentaire. En een goede documentairemaker gaat zorgvuldig en bewust met die feitelijke werkelijkheid om. Tegelijkertijd zijn er verschillende redenen om een documentaire te maken. Een documentaire kan bijvoorbeeld een maatschappelijk onderwerp uitlichten en onderzoeken. Een discussie op gang brengen. Een persoonlijk verhaal, ervaring, of een herinnering als vertrekpunt nemen. Andere documentaires willen juist beter begrijpen hoe de wereld verandert en wat de gevolgen daarvan zijn. En sommige makers willen de kijker bewust aansporen om na te denken over of wat er in een documentaire te zien en te horen is, per definitie 'waar' is, bijna als een soort spel: is dit echt, of nep? Een documentaire kan tot actie aanzetten, informeren, vragen stellen, nieuwe perspectieven op de werkelijkheid delen, of de kijker op een andere manier naar de wereld (en films over diezelfde wereld) laten kijken.
Er is dus niet één enkele reden om een documentaire te maken. En wat een documentairemaker wil onderzoeken, vertellen of laten ervaren, heeft invloed op de manier waarop de (feitelijke) werkelijkheid in beeld en geluid wordt vormgegeven. Een documentaire is dus niet 'zomaar' de werkelijkheid, maar het resultaat van bewuste keuzes van een maker. Bijvoorbeeld over wat er in beeld komt (en wat niet), waar de camera staat, of er muziek wordt gebruikt en op welke manier filmshots achter elkaar worden gemonteerd. Met die keuzes laat een maker zien hoe die wil dat jij als kijker kijkt naar de werkelijkheid zoals die in de documentaire wordt getoond.
Zes manieren om de werkelijkheid te tonen: de documentaire-modi van Bill Nichols
Bij het kijken en onderzoeken van een documentaire is niet alleen belangrijk: klopt de (feitelijke) informatie die getoond wordt? Net zo interessant is: hoe en waarom toont de maker de werkelijkheid op een bepaalde manier?
Documentaires kunnen er heel verschillend uitzien. Soms biedt een voice-over uitleg over wat je ziet en hoort. Op een ander moment laat een documentaire de beelden juist voor zichzelf spreken. Of je ziet dat de filmmaker vragen stelt en zichtbaar in beeld is als onderdeel van een situatie. Ook kan een documentaire heel persoonlijk zijn, experimenteel en associatief, situaties overduidelijk in scène zetten, of zelfbewust momenten van het maakproces laten zien, alsof de maker wil zeggen: dit is een constructie, gemaakt door mensen.
De Amerikaanse filmwetenschapper Bill Nichols onderzocht verschillende manieren waarop makers de werkelijkheid verbeelden. Hij noemt deze manieren documentaire-modi (van modus: een manier of een wijze). Nichols onderscheidt zes modi: de poëtische, uitleggende, observerende, participatieve, reflexieve en performatieve modus. Deze modi zijn een handig hulpmiddel om te onderzoeken op welke manier een documentaire de werkelijkheid verbeeldt. Je kunt de modi ook gebruiken als inspiratie wanneer je zelf een documentaire maakt.
Geen genre maar kijkbril
Een modus is niét hetzelfde als een genre, zoals comedy, horror of thriller. Een documentaire valt niet onder één bepaalde modus, maar zet in de meeste gevallen meerdere modi tegelijkertijd in. Ook belangrijk: de ene modus is niet méér waar dan de andere. In iedere modus die in een documentaire wordt ingezet, wordt de werkelijkheid telkens op een net iets andere manier vormgegeven, in beeld en geluid. Het is ook meestal de combinatie van modi die een documentaire interessant maakt om naar te kijken: het maakt de film vaak rijker en complexer en de kijkervaring verdiept erdoor. Als je een documentaire onderzoekt volgens de modi van Nichols, is de vraag niét 'wat is dit voor documentaire?' (bijvoorbeeld poëtisch, uitleggend, of observerend), maar 'welke verschillende documentaire-modi worden hier ingezet? En waarom, met welk doel? Op welke manier versterken de verschillende modi elkaar en zorgen ze voor een complexere, meer interessante kijkbeleving? Hoe beïnvloeden de keuzes van de maker mijn kijk op de werkelijkheid?' Een modus is dus geen genre, maar eerder een soort 'kijkbril' om je te helpen de keuzes van de maker te herkennen en te onderzoeken.
1. Poëtische modus
In deze modus gaat het om: op welke manier probeert de filmmaker de kijker iets te laten voelen of ervaren? In de poëtische modus gaat het niet om het geven van informatie of het vertellen van een verhaal. Door bijvoorbeeld ritme en herhaling, visuele metaforen, kleurgebruik en/of muziek probeert de maker vooral een ervaring, gevoel of bepaalde sfeer op te roepen. De montage is in de poëtische modus vaak meer associatief in plaats van dat shots samen een 'logisch' verhaal vertellen.
Symfonie van de stad
In de jaren 20 van de vorige eeuw ontstond de 'stadssymfonie': een filmgenre waarin op artistieke wijze het leven in de moderne stad werd getoond. Een van de beroemdste stadssymfonieën is 'De man met de camera' van sovjet-filmmaker Dziga Vertov uit 1929. Een dag lang filmt Vertov het leven in een Russische stad, van de vroege ochtend tot de late avond. Kijkvraag: Op welke manier zie je in deze film de poëtische modus terug? Waar zie je dat aan? En wat zou Vertov hiermee willen zeggen?
Bekijk 'De man met de camera' van 00:11:30-00:12:30IDFA: docu kijken, op school en in de bios
IDFA is het grootste documentairefestival ter wereld en biedt het hele jaar door schoolvoorstellingen aan rondom creatieve documentaires met impact. Samen documentaires beleven en er over in gesprek gaan in de filmzaal of in de klas, ook met gratis digitaal lesmateriaal: zo werkt IDFA samen met het onderwijs aan horizonverbreding, burgerschap en mediawijsheid. Bezoek een schoolvoorstelling tijdens het festival in november, ga voor een verdiepend bezoek op maat naar het Documentaire Paviljoen in Amsterdam, of bekijk samen een documentaire in een filmtheater in de buurt. Meer informatie vind je hier.
2. Uitleggende modus
In deze modus gaat het om: op welke manier legt de filmmaker iets uit, of probeert deze de kijker ergens van te overtuigen? In de uitleggende modus gaat het er dus vooral om dat de kijker geïnformeerd of overtuigd wordt, vaak door een voice-over of commentaarstem. Ook wordt er gebruik gemaakt van interviews met deskundigen, of archiefmateriaal en grafieken die de vertelde informatie of uitleg visueel ondersteunen. Deze uitleggende modus klinkt waarschijnlijk heel bekend: veel voor televisie en social media gemaakte documentaires, reportages en explainers gebruiken de uitleggende modus.
Klimaatonderzoek
In 'Moving Mountains' wordt onderzoeker Walter Immerzeel op een van zijn bergexpedities gevolgd door filmmaker en bergbeklimmer Renko Douze. Vanuit een tentenkamp in de Himalaya verzamelt Immerzeel met zo’n tweehonderd meetinstrumenten gegevens over neerslag, temperatuur, luchtdruk, zonkracht, windsnelheid en meer. Kijkvraag: Hoe komt in deze film de uitleggende modus terug? Welke informatie wordt gegeven? Bonusvraag: welke andere modus zie je terug? Op welke manier ondersteunt deze de informatie in het fragment?
Bekijk 'Moving Mountains' van 01:35-03:153. Observerende modus
In deze modus gaat het om: op welke manier probeert de filmmaker de kijker het gevoel te geven dat deze als een 'stille getuige' naar situaties kijkt, zonder commentaar? In de observerende modus kijkt de camera als een zogenaamd neutrale, onpartijdige toeschouwer mee terwijl een gebeurtenis simpelweg lijkt plaats te vinden. Met andere woorden: de camera lijkt vooral te observeren en te registreren wat er gebeurt. Zonder voice-over die dingen uitlegt, een filmmaker die vragen stelt, of ondersteunende (of sturende) muziek. Belangrijk om te onthouden: in de observerende modus lijkt het alsof de camera slechts observeert, maar hier heeft de maker natuurlijk net zo goed gekozen hoe de camera iets in beeld brengt, wat hij laat zien (en wat niet) en wat er uiteindelijk in de montage terechtkomt.
IJsbeer aan de wandel
In 'Nuisance Bear' wordt een ijsbeer gevolgd op zijn tocht door het noorden van Canada. Op zijn weg komt hij allerlei obstakels tegen en trekt daarmee een nieuwsgierig publiek. Kijkvraag: Op welke manier komt in deze film de observerende modus terug? Waar zie je dat aan? Waarom zou de maker dat zo gedaan hebben? Bonusvraag: op welke manier kun je spreken van een neutrale, onpartijdige blik op de gebeurtenissen in beeld?
Bekijk 'Nuisance Bear' van 04:35-05:304. Participatieve modus
In deze modus gaat het om: op welke manier maakt de filmmaker zicht- en hoorbaar onderdeel uit van de situatie? En welke invloed heeft de duidelijke aanwezigheid van de filmmaker op het verloop van gebeurtenissen? In de participatieve modus stelt de maker vragen, reageren personen in beeld op de aanwezigheid van de camera, gaat de maker met mensen in gesprek, met ze op pad, of neemt hij op een andere manier duidelijk deel aan wat er gebeurt. In de participatieve modus gaat het niet alleen om het onderwerp van de documentaire, maar ook om de ontmoeting en interactie tussen de maker en de mensen die gefilmd worden.
Een dagje Amsterdam
In 'Een fotograaf filmt Amsterdam' (1982) trekt fotograaf Ed van der Elsken met zijn filmcamera door Amsterdam, spreekt hij mensen hoorbaar aan en daagt hij ze op speelse wijze uit om het contact met hem aan te gaan. Daardoor heeft de interactie die van der Elsken aangaat invloed op wat er voor de camera gebeurt. Kijkvraag: op welke momenten zie jij in de trailer van deze film de participatieve modus terug? Waar zie je dat aan? En waarom zou van der Elsken dat zo gedaan hebben?
Bekijk de trailer op de Eye Film Player5. Reflexieve modus
In deze modus gaat het om: op welke manier probeert de filmmaker de kijker te laten zien dat de werkelijkheid die in de documentaire getoond wordt het resultaat is van keuzes die de maker heeft gemaakt? Met andere woorden: hoe laat de maker zien dat de getoonde werkelijkheid een constructie is in beeld en geluid? De boodschap aan de kijker is vooral: vergeet niet dat je naar een film kijkt, gemaakt door een maker. In de reflexieve modus geeft de maker in bijvoorbeeld een voice-over commentaar op het maakproces, of worden camera's, microfoons en voorbereidend werk voor een opname nadrukkelijk in beeld gebracht. Soms stelt de maker zelfs de vraag of het mogelijk is om de werkelijkheid vast te leggen met film.
Man verdwijnt
In een zeilbootje vertrok kunstenaar Bas Jan Ader vanuit Amerika naar Engeland, om op mysterieuze wijze te verdwijnen. In 'De man die achter de horizon keek' gaat filmmaker Martijn Blekendaal op onderzoek: naar de verdwijning, naar het maken van een film over een verdwijning, en naar welke vragen er bij het verbeelden van die zoektocht naar boven komen drijven. Kijkvraag: Hoe komt in deze film de reflexieve modus terug? Waar zie je dat aan? Waarom zou Blekendaal dat zo gedaan hebben? Bonusvraag: welke andere modi zie je terug? Hoe ondersteunen deze het reflexieve karakter van de film?
Bekijk 'De man die achter de horizon keek' van 00:00-03:00Docu als profielwerkstuk
Het onderzoek voor je profielwerkstuk kun je ook uitwerken in de vorm van een documentaire. Je doet onderzoek, beoordeelt bronnen, bereidt interviews voor en bouwt een verhaal op, in beeld en geluid. Op deze manier ontwikkel je niet alleen onderzoeksvaardigheden, maar leer je ook om doordachte keuzes te maken en je bevindingen helder over te dragen aan een publiek. Wil je aan de slag met een documentaire als profielwerkstuk? Documaken.nl biedt ondersteuning, ook voor docenten. Je vindt er inspirerende voorbeelden, een stappenplan, een docentenhandleiding en workshops.
6. Performatieve modus
In deze modus gaat het om: op welke manier zegt een persoonlijke ervaring (van een maker, of iemand anders) iets over een groter onderwerp? Die persoonlijke ervaring vormt in de performatieve modus het vertrekpunt voor een filmisch onderzoek. Zo wordt duidelijk dat de manier waarop een documentaire de werkelijkheid toont, altijd verbonden is met wat iemand meemaakt, denkt en voelt. Bijvoorbeeld door een voice-over waarmee de maker persoonlijke gevoelens, gedachten of herinneringen deelt. Maar ook door een situatie heel nadrukkelijk te ensceneren. Op deze manier kan de maker proberen een herinnering, gevoel of persoonlijke ervaring zichtbaar te maken. Het gaat dan niet zozeer om wat er in de werkelijkheid gebeurt, maar vooral hoe die werkelijkheid wordt beleefd vanuit een (persoonlijke) ervaring.
Teken mij een thuisland
In deze documentaire gaat filmmaker Nour Alkheder in gesprek met drie jongeren die openhartig vertellen over hun ervaringen als vluchteling en de verwachtingen en obstakels die hierbij komen kijken. Na hun aankomst worden ze direct het integratieproces in gesleurd, terwijl ze nog de zware pijn van het verlies van hun thuisland meedragen. Kijkvraag: op welke momenten zie jij de performatieve modus terug? Waar zie je dat aan? Waarom zou Nour Alkheder dat zo gedaan hebben? Bonusvraag: herken je nog andere modi in dit fragment? Op welke manier ondersteunen de verschillende modi elkaar?
Bekijk 'Teken mij een thuisland' van 20:00-22:53Aan de slag!
Maak een korte documentaire over de schoolkantine tijdens de pauze. Film een reeks korte scènes en gebruik telkens een andere documentaire-modus.
Poëtisch: laat vooral de sfeer en het gevoel van de kantine zien.
Uitleggend: leg met een voice-over uit hoe de kantine werkt.
Observerend: volg een leerling zonder commentaar te geven.
Participatief: praat hoorbaar vanachter de camera met leerlingen en medewerkers.
Reflexief: laat zien hoe jij filmt en keuzes maakt als maker.
Performatief: laat vanuit je persoonlijke beleving zien en horen hoe de schoolkantine tijdens de pauze voor jou voelt.
Let op: je hoeft niet alles letterlijk uit te leggen. Laat met beeld en geluid zien hoe elke modus anders naar dezelfde werkelijkheid kijkt.
Bronnen en verder lezen
Bordwell, D., Thompson, K. (2004). Film Art. An Introduction. (7th ed.). McGraw-Hill.
DocsOnline. (2024, 13 juli). The 6 documentary types explained. https://www.docsonline.tv/the-6-documentary-types-explained/
Nichols, B. (2017). Introduction to Documentary (3rd ed.). Indiana University Press.