Animatie

Still: The Red Turtle, Michael Dudok de Wit (regie), 2016

Animatie is géén genre

Vaak wordt animatie een filmgenre genoemd, zoals comedy of horror. Maar eigenlijk klopt dat niet. Animatie is geen genre, maar een van de manieren waarop (analoog of digitaal) bewegend beeld tot stand komt, met een heel eigen productieproces. Kortom: animatie is een productiewijze. Een andere productiewijze is live-action. Het grote verschil tussen live-action en animatie is dat bij live-action de camera een soort registratie maakt van iets dat daadwerkelijk voor de camera beweegt, terwijl bij animatie de beweging beeldje voor beeldje (frame voor frame) apart wordt opgebouwd.

1. Getekende animatie

Cel-animatie is (handgetekende) animatie waarbij de bewegingen van personages en objecten op verschillende doorzichtige vellen (cels) getekend en over een vaste achtergrond gelegd worden. Amerikaanse filmmakers zoals Walt Disney maakten cel-animatie tot een industrieel, gestandaardiseerd productieproces waar veel mensen aan meewerkten, ieder met een specifieke taak zoals je in deze video kunt zien.

Een chef-animator was in dit productieproces verantwoordelijk voor de keyframes: de belangrijkste poses van een beweging (bijvoorbeeld het hoogste en laagste punt van een sprong). Vervolgens maakte een inbetweener de tussenliggende tekeningen (de inbetweens) om de beweging vloeiend te maken.

Deze manier van werken met een chef-animator, keyframes en inbetweens zie je trouwens ook bij digitale animatie (zie hieronder). Daarnaast leidde de cel-animatie van Disney ook tot de 12 basisprincipes van animatie (zoals het principe van squash & stretch om een 'realistische' beweging tot stand te brengen). Principes die wereldwijd nog altijd worden toegepast.

Een Nederlands voorbeeld van cel-animatie is Als je begrijpt wat ik bedoel (1983), de allereerste avondvullende (lange) tekenfilm van ons land, gebaseerd op een verhaal over Olivier B. Bommel van schrijver en cartoonist Marten Toonder. In deze video van Beeld & Geluid zie je hoe de cel-animatie van Als je begrijpt wat ik bedoel tot stand kwam.

Still: Achter de schermen bij Als je begrijpt wat ik bedoel, Polygoon bioscoopjournaal, 1982

Rotoscopie is het (met de hand of digitaal) overtrekken van met de camera gefilmde, 'echte' bewegende beelden, frame voor frame. Het resultaat is dus een met de hand of digitaal getekende geanimeerde figuur, maar de beweging is ontleend aan live-action. Rotoscopie is dus een soort mengvorm, tussen animatie en live-action in, en wordt vaak toegepast om tekenfilmfiguren 'levensecht' te laten bewegen. Disney maakte er veel gebruik van, bijvoorbeeld in Sneeuwwitje (1937). En in Nederland past filmmaker Jan-Dirk Bouw (digitaal vervaardigde) rotoscopie toe in zijn korte 'hybride' documentaires I Love Hooligans (2014) en Breaking Walls (2026).

2. Stop-motion

Poppenanimatie is een vorm van stop-motion, met poppen die beeldje voor beeldje een klein stukje worden aangepast. In Oost-Europese landen is er een lange traditie van poppenanimatie. Een beroemd voorbeeld is De hand (oorspronkelijke titel: Ruka) van de Tsjechische filmmaker Jiří Trnka uit 1965. Deze korte poppenanimatiefilm gaat over een harlekijn die aangestuurd wordt kunst te maken volgens de dwingende richtlijnen van een mysterieuze hand. De film is een tegelijk poëtische, grappige, en sombere kritiek op het repressieve communistische bewind van die tijd. In Nederland maakte regisseur Mascha Halberstad met Knor (2022) de allereerste lange Nederlandse animatiefilm met poppen. In deze aflevering van Het Klokhuis krijg je een kijkje achter de schermen van het maken van Knor.

Klei- en objectanimatie gebruikt kneedbare materialen zoals klei, plastic, of alledaagse voorwerpen als personage. Een interessant voorbeeld is het surrealistische en duistere werk van de Tsjechische filmmaker Jan Švankmajer, zoals Alice (1988) dat geïnspireerd is op de boeken over Alice in Wonderland. Het Britse Aardman Animations werd wereldberoemd met klei-animatie, zoals in Wallace & Gromit, al past Aardman deze stijl tegenwoordig ook digitaal toe (lees ook hieronder: digitale animatie). In de onderstaande video zie je het maakproces.

Silhouetanimatie werkt met uitgesneden figuren die millimeter voor millimeter voor de camera worden verplaatst. Het resultaat lijkt getekend, maar dus gemaakt met vooraf uitgesneden vormen. De oudst bewaard gebleven lange animatiefilm ter wereld komt uit 1926 en is gemaakt met silhouetanimatie: Die Abenteuer des Prinzen Achmed, van de Duitse animator Lotte Reiniger.

Pixilation is een vorm van animatie waarbij echte, bewegende mensen beeld voor beeld gefilmd worden: eigenlijk een soort mengvorm tussen animatie en live action. Een klassiek voorbeeld van pixilation is de korte animatiefilm Neighbours (1952) van de Canadese filmmaker Norman McLaren. In deze film met een duidelijke anti-oorlogsboodschap zorgt pixilation voor een ritmische, fysieke stijl.

Still: Neighbours, Norman McLaren (regie), 1952

3. Digitale animatie

Bij digitale animatie komt beweging door middel van computersoftware tot stand, in plaats van met de hand. Met de mogelijkheden van digitale animatie kunnen eigenlijk alle analoge animatietechnieken worden nagebootst, bijvoorbeeld de klei-animatie van Aardman Animations waarover je hierboven kunt lezen. Tegenwoordig worden de meeste animatiefilms digitaal gemaakt. Maar oorspronkelijk getekende (cel-)animatieprincipes blijven leidend, zoals de 12 basisprincipes van animatie en het gebruik van keyframes (zie bij 1. cel-animatie). Bij digitale animatie zet de animator in een montageprogramma keyframes op een digitale tijdlijn en in plaats van de inbetweener maakt de computer de tussenliggende beweging. Bijvoorbeeld in The Red Turtle (2016). Voor deze dialoogloze film werkte de Nederlandse regisseur Michael Dudok de Wit samen met de Japanse animatiestudio Ghibli. Visueel is de film volledig in de stijl van handgetekende animatie, maar het tekenen, inkten en inkleuren en samenvoegen van de verschillende beeldlagen gebeurde digitaal.

De manier waarop The Red Turtle werd gemaakt laat goed zien hoe digitale animatie eigenlijk meer en meer een productiewijze is (waarin allerlei vormen van animatie kunnen worden gemaakt), dan een aparte, herkenbare beeldstijl zoals bijvoorbeeld rotoscopie of poppenanimatie.

Een ander voorbeeld van digitale animatie is het internationaal bekroonde werk van het Nederlandse drietal Job, Joris en Marieke. Hun A Single Life (2014) kun je hieronder bekijken en is een volledig met 3D-software geanimeerde korte film die in 2015 werd genomineerd voor een Oscar.

4. Bijzondere animatievormen: direct op film-animatie en pinscreen-animatie

Naast animatietechnieken waar met de hand of digitaal figuren, vormen en objecten worden getekend, geschilderd, uitgesneden, geboetseerd en/of met stop-motion beeldje voor beeldje worden verplaatst, bestaan er ook vormen van animatie waar de filmstrook zelf, of een ander soort oppervlak wordt bewerkt.

Direct op film-animatie ontstaat door rechtstreeks op de filmstrook te tekenen, krassen of schilderen en die af te spelen, zonder dat er een camera aan te pas komt. Het resultaat doet een beetje denken aan abstracte beeldende kunst in beweging. De Amerikaanse experimentele filmmaker Stan Brakhage maakte in zijn werk gebruik van direct op film-animatie, net als de Nieuw-Zeelandse kunstenaar Len Lye.

Still: A Colour Box, Len Lye (regie), 1935

Bij pinscreen-animatie wordt gebruik gemaakt van verschuifbare pinnetjes op een belicht scherm, waardoor er via slagschaduwen van de pinnetjes een beeld wordt gecreëerd. Het resultaat is een unieke animatiestijl die een beetje doet denken aan gravures. Pinscreen-animatie werd in de eerste helft van de twintigste eeuw ontwikkeld door Alexandre Alexeieff en Claire Parker. In deze making of-video van de pinscreen-animatiefilm The Night Boots (Frankrijk, Pierre-Luc Granjon (regie), 2024) wordt uitgelegd hoe de techniek werkt.

The Night Boots gaat over Eliot die er op een nacht op uittrekt en vriendschap sluit met een vreemd boswezen. Je kunt deze korte animatiefilm hieronder bekijken:

Bronnen en verder lezen

· Bendazzi, G. (2016). Animation: A world history (Vols. 1–3). CRC Press.

· Bordwell, D., Thompson, K., & Smith, J. (2024). Film History: An Introduction (5th ed.). McGraw Hill.

· Crafton, D. (2013). Shadow of a Mouse: Performance, Belief, and World-Making in Animation. University of California Press.

· Furniss, M., Schwartz, J.S. (2016). A New History of Animation. Thames & Hudson.

· Thomas, F., & Johnston, O. (1995). Disney Animation: The Illusion of Life. Disney Editions.

· Wells, P. (1998). Understanding Animation. Routledge.

· White, T. (2006). Animation: from Pencils to Pixels: Classical Techniques for the Digital Animator. Focal Press.

· Whitaker, H., & Halas, J. (2009). Timing for Animation (2nd ed.). Focal Press.

· Williams, R. (2009). The Animator's Survival Kit: A Manual of Methods, Principles, and Formulas for Classical, Computer, Games, Stop Motion, and Internet Animators (Expanded ed.). Faber & Faber.