In gesprek met Paul Bruijninckx over hoe kunst het taalonderwijs kan verrijken

Je beschrijft taal als iets dat ontstaat in verbeelding. Welke rol speelt kunst bij het onder woorden brengen van gedachten en ervaringen?

"Kunst kan bijdragen aan de vorming van kennis, doordat zij emoties en lichamelijke ervaringen omzet in betekenisvolle inzichten. Door een ervaring of beleving in kunst te sublimeren, krijgt het gevoelsmatige een vorm waarin het als een vorm van kennis kan worden ervaren en gedeeld. De kunstuiting wordt zo een gestolde vorm van denken: een ervaring krijgt een concrete vorm die uitnodigt tot interpretatie, gesprek en reflectie. Op die manier kan kunst individuele ervaringen toegankelijk maken voor anderen en bijdragen aan het ontstaan van een collectief bewustzijn."

Wat betekent deze visie op taal voor de manier waarop leraren Nederlands hun lessen inrichten? Hoe kunnen zij kunst daarin een plek geven?

"Kunst kan op verschillende manieren worden ingezet in het onderwijs. Docenten kunnen kunst gebruiken als motor voor verwondering, maar ook lessen ontwerpen waarin een kunstwerk het uitgangspunt vormt voor het leerproces. Leerlingen worden daarbij uitgedaagd om taal om te zetten in beelden. Zo ontdekken ze dat lezen niet alleen het begrijpen van woorden inhoudt, maar ook het oproepen van beelden in hun verbeeldingsvermogen.

Literatuur en poëzie vormen in dat opzicht een krachtige bron voor het ontstaan van kunst. Wanneer leerlingen taal vertalen naar beeld, geven ze hun eigen verbeelding een concrete vorm. Omgekeerd kan het beschrijven of verwoorden van een beeld hen helpen om nieuwe betekenissen te ontdekken. Juist in deze wisselwerking tussen beeld en taal ontstaat ruimte voor verdieping: beide kunnen elkaar aanvullen, uitdagen en verrijken."

Wat leren leerlingen wanneer ze samen een kunstwerk bespreken of interpreteren en ontdekken dat er verschillende perspectieven en interpretaties mogelijk zijn?

"Leerlingen ontdekken wat empathie betekent en ervaren hoe belangrijk het is om zich in een ander te verplaatsen. In het luisteren naar elkaar ontstaat wederkerigheid: leerlingen leren niet alleen hun eigen gedachten en gevoelens te verwoorden, maar ook werkelijk open te staan voor die van een ander. Ze ontdekken dat ieder mens de wereld vanuit een uniek perspectief ervaart en interpreteert. Door zich open te stellen voor de gevoelens en perspectieven van anderen, kunnen ze inzichten verwerven die hun eigen denken verdiepen en verrijken. Zo ontdekken ze dat het begrijpen van een ander soms waardevoller kan zijn dan het vasthouden aan het eigen gelijk.

Ook film kan hierin een belangrijke rol spelen. Films kunnen leerlingen confronteren met morele dilemma’s waarop geen eenvoudig antwoord bestaat. Een voorbeeld is Boy A (2007), een Britse film over een jonge man die na zijn vrijlating uit een jeugddetentie-instelling onder een nieuwe identiteit een leven probeert op te bouwen. Zijn verleden, waarin hij als kind betrokken was bij een gruwelijke moord, blijft hem achtervolgen. De film roept fundamentele vragen op over schuld, verantwoordelijkheid, vergeving en de mogelijkheid van een tweede kans. Verdient iedereen een tweede kans? In hoeverre moet iemand blijven boeten voor daden uit zijn jeugd? En hoe verhouden het recht op een nieuw leven en de behoefte aan gerechtigheid voor slachtoffers en nabestaanden zich tot elkaar?

Door dergelijke films gezamenlijk te bekijken en te bespreken, worden leerlingen uitgedaagd om na te denken over de grenzen van hun eigen morele overtuigingen. Ze onderzoeken wat zij verstaan onder goed en kwaad, leren verschillende standpunten afwegen en ervaren dat morele kwesties zelden volledig zwart-wit zijn. Het gaat daarbij niet om het vinden van één juist antwoord, maar om het ontwikkelen van het vermogen om argumenten te onderzoeken, andere perspectieven serieus te nemen en de eigen opvattingen kritisch te bevragen.

Bovendien ervaren leerlingen dat het leven zich niet altijd laat vangen in logische structuren en sluitende antwoorden, zoals we die in de wiskunde kunnen vinden. Juist in het contrast tussen de helderheid en perfectie van wiskundige verhoudingen en de ambiguïteit, kwetsbaarheid en onvolmaaktheid van het menselijk bestaan, ontstaat een dieper besef van de schoonheid van beide. Kunst kan ons helpen die complexiteit niet alleen te begrijpen, maar ook te ervaren en te verdragen."

Een film kan leerlingen kennis laten maken met perspectieven die ver van hun eigen leefwereld afstaan. Hoe zou je film kunnen inzetten in de les Nederlands om gesprekken, schrijfvaardigheid en argumentatie te stimuleren?

"Door werkvormen te ontwikkelen waarin leerlingen schrijven, argumenteren en met elkaar in gesprek gaan, ontstaat ruimte voor zowel kritisch denken als creatieve expressie. Zo kunnen leerlingen bijvoorbeeld zelf een panelgesprek organiseren, een ontbrekende scène schrijven of een alternatief einde bedenken voor een verhaal of kunstwerk. De werkvormen worden vooral interessant wanneer leerlingen de ruimte krijgen om hun eigen ideeën, gevoelens en perspectieven in een creatief proces tot uitdrukking te brengen. Juist door te creëren, te verwoorden en hun werk met anderen te delen, leren ze hun gedachten te verdiepen, hun standpunten te beargumenteren en open te staan voor andere interpretaties."

Hoe kunnen ook leraren van andere vakken kunst inzetten om leerlingen te helpen hun gedachten te verwoorden en te schrijven over onderwerpen die ze moeilijk vinden?

"Leraren zouden hun professionaliseringsbudget, waar zij recht op hebben, vaker moeten inzetten voor creatieve cursussen. In plaats van zich uitsluitend te richten op de geijkte scholingen op het gebied van ICT, formatief handelen of orde houden en klassenmanagement, zouden ze ook eens een cursus creatief schrijven, pottenbakken of striptekenen kunnen volgen. Om vervolgens het lef te hebben om de ervaringen en experimenten die ze daar opdoen, te vertalen naar de werkvormen die ze voor hun leerlingen ontwerpen.

Maar de sleutel ligt bij henzelf. Het vraagt om de moed om je eigen creativiteit te verkennen en je expressief te uiten, ook wanneer een stemmetje in je hoofd fluistert dat je het misschien niet kunt. Het gaat er niet om of je het al kunt, maar of je bereid bent het te proberen. Of je de ruimte durft te nemen om te experimenteren, fouten te maken en iets te creëren zonder vooraf te weten waar je uitkomt. Pas wanneer je zelf ervaart wat het betekent om buiten je vertrouwde kaders te treden, kun je ontdekken welk krachtig instrument creativiteit kan zijn in het leerproces van je leerlingen."