Procesgericht werken met filmeducatie is iets wat in de proeftuinen in Drenthe altijd al gebeurt. Proeftuinbegeleider Yotka Kroeze, kunstdocent Erica Braam, cultuurcoördinator Frank Boerrigter, docent Sarbine Blaauw, coach van de Digital Art Factory Raymond van Es en media-docent Demi Tanalepy vertellen.
In filmeducatie is de procesgerichte didactiek de normaalste gang van zaken
Bij procesgerichte didactiek ligt de focus op het proces, niet op het eindproduct of het juiste antwoord. De leraar is een coach in het proces, géén kennisbron, en laat de leerlingen zelf onderzoeken en ontdekken. Leerlingen doorlopen fases van divergeren (verschillende mogelijkheden creëren) en convergeren (reflecteren op de mogelijkheden en kiezen uit alle mogelijke oplossingen).
Het verkennen van meerdere ideeën (divergeren) en reflecteren en kiezen (convergeren) zijn natuurlijke onderdelen van het filmproces. Van brainstorm naar storyboard, van experimenteren met shots naar definitieve scène: je ontdekt al makend wat werkt. Fouten maken mag – sterker nog, dat biedt een kans op reflectie en opnieuw proberen. Leerlingen zijn eigenaar van het proces en kunnen inbrengen vanuit de eigen belevingswereld – bijvoorbeeld humor, jongerencultuur, gevoelens en gedachten. In plaats van ‘alleen de opdracht uitvoeren’, denken ze actief en kritisch na en verdiepen ze hun leren van binnenuit.
Zelf aan de slag
Procesgerichte didactiek en film in je les
Neem een thema of onderwerp als startpunt. Bijvoorbeeld: vriendschap, tijd, identiteit of natuur of een ander thema waar je op dit moment mee werkt.
Kies en combineer met je vakdoelen, inhoudslijnen en kerndoelen film. Durf te combineren, bijvoorbeeld kerndoel 1 t/m 3 van mondeling taalonderwijs met kerndoel 37 van mens en samenleving en 54 t/m 56 van kunstzinnige oriëntatie.
Maak een lesopdracht waarin je twee (of drie) vakgebieden mixt & matcht. Je kunt leergebieden, extern (cultureel) aanbod, de wereld om de school heen en alles wat elkaar kan versterken, integreren. Voorbeeld: een filmopdracht met het thema ‘Monsters’ kun je verbinden aan sociaal-emotionele ontwikkeling (bang zijn) en/of natuuronderwijs (monsterlijke dieren ontdekken) en/of taal (verhaal schrijven of erover vertellen) en/of literatuur (voorlezen over monsters) en/of kunstzinnige vorming (monster maken) en/of drama (inleving en expressie).
Formuleer een betekenisvolle filmopdracht of probleemstelling voor de leerlingen (zie 'experimenteren met filmen en shots' in de voorbeeldaanpak hieronder). Dit verbindt vakken en doelen met elkaar, en maakt het voor de leerling aantrekkelijk zich tot de les te richten. In het beperken van de opdracht zit de creativiteit en daarmee creëer je een zandbak waarin van alles kan ontstaan.
Maak ruimte in het proces voor praktische instructie, reflectie en het maken van keuzes. Belangrijk in de procesgerichte didactiek is dat er afwisselend divergent en convergent gewerkt wordt. Als leraar begeleid je dat proces.
onze tip
Zoek een bijpassende film in de database van Netwerk Filmeducatie om het thema of onderwerp mee te openen. Gebruik de filters om toe te spitsen op jouw doelgroep en doelen.
Voorbeeldaanpak filmproject in procesgericht onderwijs: De Gouden Eeuw
Een filmproject met het thema ‘De Gouden Eeuw’ biedt ruimte voor verschillende perspectieven en uitwerkingen. Je kunt aansluiten op kerndoelen Nederlands, Burgerschap en Digitale Geletterdheid. Onderstaande uitwerking is gebaseerd op een idee van filmdocent Demi Tanalepy en de werkwijze van Karin Kotte uit het Denkkader voor procesgerichte didactiek.
Filmgesprek en vloggen
Open het thema met een korte film over De Gouden Eeuw. Bespreek de film na met bijvoorbeeld Kijk & Vertel en laat leerlingen hun observaties en ideeën verwoorden. Reflecteer op de film met een mini filmopdracht waarin leerlingen een vlog maken over wat ze gezien hebben. Dat mogen ze op hun eigen manier aanpakken en hoeft niet meteen te lukken. Bespreek het proces en wat ze geleerd hebben.Associëren en brainstormen
Leerlingen verzamelen zoveel mogelijk ideeën rondom het thema de Gouden Eeuw door een woordweb of collage te maken. De ideeën delen ze met andere leerlingen.Onderzoeken en inleven
Duo’s zoeken in boeken en online naar informatie en afbeeldingen van mensen in de Gouden Eeuw. Ze kiezen daaruit een persoon die hen interesseert. Ze schrijven nieuwsgierige open vragen op die ze aan deze persoon zouden willen stellen. Een ander duo probeert ze te beantwoorden. Ze eindigen met een individuele reflectie-opdracht over het onderwerp: “Ik dacht altijd…, maar nu denk ik…” (Bron: Visible Thinking). De vragen en inzichten worden gedeeld in de klas.Ontwerpen van personage en verhaal
Elk duo schrijft en tekent een kort verhaal in een storyboard met drie mogelijke eindes. Ze filmen de drie mogelijke eindes van hun verhaal ook meteen. Bekijk klassikaal welk einde het beste werkt en waarom. Leerlingen geven elkaar tips en tops voor het maken van de rest van de film.Experimenteren met filmen en shots
Geef de leerlingen een uitdaging: vertel jouw verhaal over een persoon in de Gouden Eeuw in drie shots, zonder te knippen en te plakken. Film dezelfde scène van dichtbij, veraf en met beweging. Welke versie werkt het best? Bied leerlingen in dit maakproces ruimte en tijd.Evalueren en leren
Laat leerlingen terugkijken op hun creatieve proces door de verschillende scenes en keuzes te laten zien. Denk aan een eerste versie, mislukte versie en de eindversie. Leerlingen beoordelen elkaar aan de hand van criteria gericht op het proces of door tips en tops.
" Film is een toegankelijk medium voor procesmatig werken. Door te werken met scripts, ondertiteling, storytelling of nasynchronisatie zijn leerlingen actief met taal bezig en leren ze spelenderwijs."
Raymond van Es, coach Digital Art Factory
Tips voor de leraar
Raymond van Es en Demi Tanalepy zijn coaches van de Digital Art Factory. Ze begeleiden jongeren (en leraren) in het procesgerichte werken. Hun tips voor jou als leraar:
Stap in de rol van coach. Doe mee, laat controle los. Je begeleidt leerlingen door te observeren, open vragen te stellen en aan te zetten tot reflectie. Voorbeeldvragen voor reflectie zijn: Waar sta je nu in je proces? Wat probeer je te onderzoeken? Wat werkt (nog) niet? Wat wordt je volgende stap? Je beoordeelt het proces en niet zozeer het resultaat.
Procesgericht werken kan klein beginnen: geef leerlingen de vrijheid om een film te maken in plaats van een verslag. Keuzevrijheid vergroot betrokkenheid.
Bied ruimte binnen duidelijke kaders, zoals het kiezen van een medium als film. Laat verder veel vrij en bereid niet te veel voor – leerlingen mogen zoveel mogelijk zelf doen.
Geef direct een camera-opdracht zonder uitleg. Dit verlaagt de drempel en stimuleert creativiteit en experiment.
Laat leerlingen samenwerken in groepjes. Procesmatig werken draait om samen creëren, overleggen en van elkaar leren.
Geef geen voorbeelden. Laat leerlingen eerst zelf filmen, voordat ze voorbeelden zien. Zo stimuleer je originaliteit en eigenaarschap.
Creëer omstandigheden waarin ‘per ongeluk leren’ kan ontstaan.
Faciliteer genoeg tijd. Leerlingen moeten kunnen proberen, falen en opnieuw beginnen. Fouten maken en risico’s nemen horen bij groei.
Laat leerlingen hun werkproces presenteren. De focus ligt op ontdekkingen, reflectie en groei — het resultaat is ondergeschikt.
" Denk aan je rol, leraar. Je bent de coach, niet de probleemoplosser."
Demi Tanalepy, coach Digital Art Factory
" Het allermoeilijkste? Het durven loslaten van het proces … Maar het is ook gelijk het meest waardevolle, want als je dat eenmaal durft, zie je leerlingen groeien."
Leraar proeftuin in Drenthe
Meer antwoorden op vragen over procesgerichte didactiek en film
Film, procesgerichte didactiek en 21e eeuwse vaardigheden?
Een procesgerichte benadering biedt ruimte voor de verschillen tussen leerlingen en stimuleert creatief en probleemoplossend denken. Spelenderwijs sluit dit aan bij de 21e-eeuwse vaardigheden en de hogere denkvaardigheden (zie ook de taxonomie van Bloom). Bovendien maakt procesgericht lesgeven het onderwijs betekenisvoller en menselijker.
De magische combinatie van film en procesgerichte didactiek?
Film is een multidisciplinair medium. Hierdoor leent het zich goed voor vakoverstijgend werken, talentontwikkeling en betekenisvol leren.
Het leerproces wordt zichtbaar. Leerlingen filmen bijvoorbeeld één scène vanuit drie camerastandpunten en zien direct wat het effect is.
Film biedt eigenaarschap. Leerlingen kiezen hun onderwerp én maken keuzes tijdens het proces: wie filmt, wie speelt, welke shots werken.
Verschillen worden waardevol. De ene leerling blinkt uit in techniek, de ander in verhaal, weer een ander in organisatie. In een filmproject zijn al die talenten nodig.
Film vraagt om reflectie. Door beelden terug te kijken zien leerlingen meteen: werkt dit? Begrijpt een kijker wat we bedoelen?
Gaat het fout?
Goed of fout is niet aan de orde. Door te ontdekken, experimenteren en fouten maken, keuzes maken, reflecteren en weer nieuwe keuzes te maken, leert een leerling leert voorbij het eerste antwoord of het eerste idee te kijken.
Hoe sluit je met film procesgericht aan op je lesdoelen?
Filmhub Noord heeft een selectie gemaakt van de kerndoelen Nederlands, Burgerschap en Digitale Geletterdheid waarop filmeducatie het antwoord kan zijn. Bij ieder kerndoel ontwikkelde een filmmaker een filmlesidee geschikt voor primair onderwijs en met verdieping voor voortgezet onderwijs.
Daarnaast kun je de Tule inhoudslijnen raadplegen om je vakdoelen te bepalen. Dit is een hulpmiddel om vakdoelen te vinden die passen bij de leeftijd van de leerling, en het proces kunstzinnige inhoud en kwaliteit te geven.
Is procesgericht werken niet veel meer werk?
In het begin vergt het wat meer tijd om een goede opdracht te bedenken en materialen te verzamelen. Maar oefening baart kunst: hoe vaker je het doet, hoe meer jij en je collega’s gewend raken aan associatief werken. Ook zul je stappen en routines ontdekken die samen een formule voor betekenisvol onderwijs vormen. In deze video van Leraar 24 zie je wat het je oplevert als je niet productgericht, maar procesgericht werkt in een beeldende opdracht.
Je kunt ervoor kiezen om deze aanpak een keer per schooljaar in te zetten, zodat het behapbaar blijft en je de ruimte voelt voor aanpassingen en het delen van je aanpak met collega’s. Zet filmeducatie ieder jaar op het programma, ook als de inhoud verschilt. De aanpak blijft dezelfde.
Is thematisch onderwijs ook procesgericht onderwijs?
Thematisch onderwijs of projectonderwijs gaat over hoe de leerstof is georganiseerd. Procesgerichte didactiek gaat over hoe het leren wordt begeleid. Thematisch en projectonderwijs kúnnen procesgericht zijn, maar niet als:
• het project strak dichtgetimmerd is;
• iedereen naar hetzelfde eindproduct toe werkt;
• het proces niet besproken of gewaardeerd wordt;
• vooral het eindresultaat wordt beoordeeld.
Hoe beoordeel je het proces?
Leerlingen reflecteren gedurende het leerproces en evalueren afrondend hierop. Formatief evalueren kan helpen het denken achter het doen expliciet te maken en groei zichtbaar te maken. Je kunt zeker beoordelen en becijferen, maar dat doe je voornamelijk op de keuzes die zijn gemaakt in het proces en in mindere mate op het product. In plaats van alleen een cijfer te geven, bespreek je hoe de leerling tot iets is gekomen, welke keuzes zijn gemaakt en wat de volgende stap in het leerproces kan zijn.
onze tip
Beschik je niet over voldoende filmvaardigheden om zelf aan de slag te gaan met film in je lessen? Schakel een filmdocent in om de lessen samen te geven.
